Văn hóa

Khái niệm “sức mạnh mềm” do Joseph S. Nye Jr. đề xuất nhấn mạnh khả năng một quốc gia đạt được mục tiêu thông qua sức hấp dẫn văn hóa, giá trị và mô hình xã hội, thay vì cưỡng chế hay áp lực kinh tế. Tuy nhiên, phần lớn các phân tích về sức mạnh mềm thường tập trung vào sản phẩm văn hóa đại chúng hoặc chiến lược truyền thông quốc gia, trong khi những thực hành văn hóa truyền thống có tính tái sản xuất xã hội dài hạn lại ít được xem xét như một nguồn lực chiến lược. Trường hợp Tết Nguyên đán của Việt Nam cho thấy một dạng sức mạnh mềm khác: sức mạnh mềm nội sinh, hình thành từ cấu trúc văn hóa – xã hội được duy trì liên tục qua nhiều thế kỷ và vận hành tự nhiên trong đời sống cộng đồng.

Tết gắn liền với Dân tộc. Ảnh minh họa: Mực tím

Có thể khẳng định rằng, Tết Nguyên đán là một “thiết chế văn hóa tổng hợp”, nơi nhiều lớp giá trị xã hội được tích hợp trong cùng một chu kỳ nghi lễ: quan hệ gia đình (đoàn tụ, thờ cúng tổ tiên), quan hệ cộng đồng (thăm hỏi, chúc Tết, lễ hội), và triết lý thời gian (khởi đầu mới, tái sinh xã hội). Sự lặp lại hàng năm của các thực hành này tạo nên cơ chế mà các nhà xã hội học gọi là “tái sản xuất bản sắc văn hóa định kỳ” (periodic reproduction of identity), trong đó bản sắc dân tộc không chỉ được truyền đạt qua giáo dục hay diễn ngôn chính trị mà được duy trì bằng chính hành vi xã hội hàng ngày. Đây là một yếu tố then chốt giúp văn hóa Việt Nam duy trì tính liên tục cao qua các biến động lịch sử, đồng thời tạo nên sức hấp dẫn đối với những cộng đồng tiếp xúc với nó.

Một thành tố đặc biệt quan trọng của sức mạnh mềm Tết Việt là văn hóa hiếu khách – đặc trưng đã được nhiều nghiên cứu về xã hội Đông Nam Á xem như nền tảng của “văn hóa quan hệ”. Trong cấu trúc Tết truyền thống, gia đình không đóng kín mà mở rộng ra mạng lưới xã hội: bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp và khách phương xa đều được đón tiếp, chia sẻ thức ăn, trà, bánh và lời chúc đầu năm. Cơ chế xã hội này tạo ra một dạng “ngoại giao vi mô” ở cấp độ đời sống thường nhật: thiện cảm được hình thành thông qua trải nghiệm trực tiếp về sự tiếp đón và chia sẻ, chứ không phải thông qua thông điệp truyền thông chính thức. Chính yếu tố này giải thích vì sao nhiều người nước ngoài khi trải nghiệm Tết tại Việt Nam thường nhấn mạnh ấn tượng về sự thân thiện và tính cộng đồng cao của xã hội Việt Nam — một dạng sức hấp dẫn văn hóa có khả năng chuyển hóa thành thiện cảm chính trị – xã hội trong dài hạn.

Đặc trưng nổi bật của Tết Việt trước hết là tính liên tục lịch sử và tính chỉnh thể văn hóa. Trong cùng một chu kỳ Tết, ẩm thực truyền thống như bánh chưng, mâm cỗ ngày xuân; trang phục như áo dài; nghệ thuật như thư pháp, múa lân; cùng với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và hệ thống nghi lễ gia đình – họ tộc – làng xã – tất cả kết nối thành một hệ sinh thái văn hóa hoàn chỉnh. Sự hội tụ này không chỉ tạo ra trải nghiệm văn hóa giàu tính biểu tượng, mà còn tái khẳng định cấu trúc xã hội truyền thống, nơi gia đình là tế bào nền tảng và cộng đồng là không gian mở rộng của bản sắc.

Cốt lõi của hệ sinh thái ấy là văn hóa hiếu khách. Trong những ngày đầu năm, gia đình Việt “mở cửa đón xuân” đồng thời mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội. Khách đến nhà được tiếp đón bằng trà, bánh, lời chúc tốt lành; các mối quan hệ xã hội được làm mới qua những cuộc thăm hỏi và gặp gỡ. Ở bình diện xã hội học chính trị, đây là cơ chế củng cố vốn xã hội (social capital) và niềm tin xã hội (social trust) – những yếu tố thiết yếu của ổn định và phát triển dài hạn. Văn hóa hiếu khách trong Tết vì vậy không chỉ là một phẩm chất đạo đức, mà là một cấu phần của năng lực gắn kết quốc gia.

Trong không gian xuyên quốc gia, đặc biệt tại Hoa Kỳ, cộng đồng người Việt duy trì các lễ hội Tết thường niên không chỉ nhằm bảo tồn truyền thống mà còn vô tình tạo ra một kênh ngoại giao xã hội đặc biệt hiệu quả. Các lễ hội cộng đồng, trình diễn áo dài, nghệ thuật dân gian, ẩm thực truyền thống và các nghi lễ chúc Tết mở ra những không gian giao lưu nơi cư dân sở tại có thể tiếp xúc trực tiếp với hệ giá trị văn hóa Việt Nam. Khác với ngoại giao văn hóa do nhà nước tổ chức, hình thức lan tỏa này có ba đặc điểm chiến lược: tính tự nhiên (không mang tính tuyên truyền), tính liên tục (diễn ra hàng năm), và tính trải nghiệm trực tiếp. Chính ba đặc điểm này giúp sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam vận hành bền vững trong xã hội Mỹ, góp phần hình thành tầng nền xã hội tích cực cho quan hệ song phương.

Khái niệm “bản sắc” trong trường hợp Tết Việt vì vậy cần được hiểu không chỉ như tập hợp các biểu tượng văn hóa (bánh chưng, câu đối, áo dài) mà như một hệ giá trị vận hành xã hội. Bản sắc ấy thể hiện ở ba tầng: tầng gia đình (đạo hiếu và tính liên tục thế hệ), tầng cộng đồng (tính gắn kết xã hội và chia sẻ), và tầng văn hóa – triết học (quan niệm lạc quan về sự khởi đầu mới và tái sinh xã hội). Khi ba tầng này kết hợp trong cùng một thực hành xã hội – chu kỳ Tết – chúng tạo ra một “hệ sinh thái bản sắc” có khả năng tự duy trì mà không phụ thuộc vào chính sách văn hóa ngắn hạn. Chính khả năng tự duy trì này làm cho Tết trở thành nguồn lực sức mạnh mềm mang tính cấu trúc, chứ không chỉ là một sự kiện văn hóa mang tính lễ hội.

Trong bối cảnh quan hệ Việt – Mỹ đã phát triển sâu rộng sau quá trình bình thường hóa và nâng cấp quan hệ đối tác, vai trò của các yếu tố nền tảng xã hội ngày càng được nhìn nhận rõ hơn trong nghiên cứu quan hệ quốc tế. Hợp tác kinh tế, giáo dục và chiến lược tạo nên cấu trúc chính thức của quan hệ song phương, nhưng sự hiểu biết xã hội và thiện cảm văn hóa – thường được hình thành thông qua những trải nghiệm đời sống như lễ hội cộng đồng và giao lưu văn hóa – lại đóng vai trò như “hạ tầng mềm” giúp quan hệ đó vận hành ổn định trong dài hạn. Trong cấu trúc này, Tết Nguyên đán của cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ có thể được xem như một thiết chế ngoại giao xã hội không chính thức nhưng có tác động bền vững.

Ttừ những đặc hữu của Tết cho thấy sức mạnh mềm của Việt Nam không chỉ nằm ở các chương trình quảng bá văn hóa quốc gia mà nằm sâu trong cấu trúc văn hóa nội sinh của xã hội, nơi các giá trị như hiếu khách, cộng đồng và gia đình được tái khẳng định qua các thực hành truyền thống.

Tết Nguyên đán vì vậy không chỉ là một lễ hội dân tộc mà là một cơ chế tái tạo bản sắc và lan tỏa sức hấp dẫn văn hóa theo chu kỳ, góp phần hình thành hình ảnh quốc gia Việt Nam trong nhận thức quốc tế theo cách tự nhiên, liên tục và khó thay thế.

Chính ở chiều sâu cấu trúc này, Tết Việt trở thành một trong những biểu hiện điển hình nhất của sức mạnh mềm của dân tộc Việt Nam