Câu chuyện Đại sứ

Hành trình trở thành công xưởng thế giới của Trung Quốc

Để hiểu về sự thay đổi hiện tại, cần nhìn lại cách Trung Quốc đã có một bước nhảy vọt trong chuỗi cung ứng và sản xuất toàn cầu. Sau cột mốc gia nhập WTO năm 2001, quốc gia này đã tạo ra một sự kết hợp vô tiền khoáng hậu: một lực lượng lao động dồi dào với chi phí thấp, kết hợp với một hệ thống hạ tầng logistics được xây dựng với tốc độ thần kỳ.

Tuy nhiên, sai lầm lớn nhất của giới quan sát là khi cho rằng Trung Quốc có lợi thế chỉ nhờ "giá rẻ". Thực tế, sức mạnh khủng khiếp của quốc gia này nằm ở hệ sinh thái chuỗi cung ứng. Tại Thâm Quyến, bạn có thể tìm thấy mọi linh kiện từ con ốc vít nhỏ nhất đến bảng mạch phức tạp chỉ trong bán kính vài km. Khả năng mở rộng quy mô của  các nhà sản xuất Trung Quốc là độc nhất: một đơn hàng triệu sản phẩm có thể được hoàn thành trong vài tuần, điều mà bất kỳ quốc gia nào khác cũng phải mất vài tháng.

Sự lung lay của Trung Quốc

Dẫu vậy, không có vương triều nào là vĩnh cửu. Vị thế công xưởng thế giới dựa trên thâm dụng lao động đang chịu áp lực từ ba gọng kìm:

Thứ nhất, cái giá của sự thịnh vượng là chi phí. Thu nhập bình quân tăng trưởng nóng trong hai thập kỷ đã đẩy mức lương của công nhân Trung Quốc lên cao gấp nhiều lần. Lợi thế giá rẻ vốn là thỏi nam châm thu hút nay đã nguội lạnh.

Thứ hai, đó là bóng ma nhân khẩu học. Hệ quả từ chính sách một con kéo dài nhiều thập kỷ đã bắt đầu lộ rõ. Dân số già hóa không chỉ làm giảm quy mô lực lượng lao động mà còn thay đổi tâm lý xã hội. Thế hệ Gen Z của Trung Quốc không còn mặn mà với việc đứng trong nhà máy lao động 12 tiếng mỗi ngày; họ ưu tiên công việc dịch vụ hoặc kinh tế số. Sự thiếu hụt lao động phổ thông đã trở thành một căn bệnh mãn tính.

Thứ ba, những cú sốc từ đại dịch Covid-19 và căng thẳng thương mại Mỹ - Trung đã dạy cho các tập đoàn đa quốc gia một bài học đắt giá về việc bỏ trứng vào một giỏ. Xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng sang các nước láng giềng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu sinh tồn để quản trị rủi ro.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào các vấn đề trên để kết luận rằng Trung Quốc đang mất đi vị thế công xưởng thế giới, đó có thể là một cái nhìn thiếu chiều sâu. Thực tế, Trung Quốc không rời bỏ vị trí này, họ đang tái cấu trúc nó.

Thay vì sản xuất những chiếc áo thun 5 USD, Trung Quốc đang dồn lực vào xe điện (EV), pin mặt trời, chip bán dẫn và thiết bị viễn thông cao cấp. Họ đang thực hiện một cuộc đại phẫu bằng tự động hóa và AI. Trong các nhà máy tại Thượng Hải hay Chiết Giang, cánh tay robot đang dần thay thế con người. Trung Quốc hiểu rằng họ không thể cạnh tranh về lương giá rẻ với Đông Nam Á, nên họ chọn cạnh tranh về hiệu suất và công nghệ. Trung Quốc hiện nay không còn là nơi lắp ráp cuối cùng, mà đang trở thành "thượng nguồn" của chuỗi giá trị – nơi cung cấp linh kiện then chốt và máy móc công nghệ cho chính các nhà máy tại Việt Nam hay Ấn Độ.

Bài học cho Việt Nam

Nhìn từ sự chuyển dịch của người láng giềng khổng lồ, Việt Nam có thể rút ra những bài học xương máu về quỹ đạo của một nền kinh tế sản xuất:

Lợi thế giá rẻ là một khoản vay có thời hạn: Việt Nam hiện đang tận dụng rất tốt làn sóng dịch chuyển sản xuất nhờ chi phí lao động cạnh tranh. Tuy nhiên, bài học từ Trung Quốc cho thấy giai đoạn này sẽ qua đi rất nhanh khi thu nhập người dân tăng lên. Nếu chỉ dựa vào giá rẻ, chúng ta sẽ sớm rơi vào bẫy thu nhập trung bình khi các doanh nghiệp FDI tìm thấy một điểm đến rẻ hơn.

Đừng chỉ là nơi lắp ráp: Giá trị thặng dư lớn nhất không nằm ở khâu vặn ốc vít cuối cùng. Để bền vững, Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái phụ trợ nội địa đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên liệu nhập khẩu.

Đầu tư cho sự chuyển dịch sớm: Việc nâng cao tay nghề lao động và số hóa sản xuất không phải là chuyện của tương lai, mà là yêu cầu cấp bách của hiện tại. Chúng ta cần chủ động chuyển dịch sang các ngành có giá trị gia tăng cao hơn trước khi lợi thế nhân khẩu học vàng biến mất.

Trung Quốc có còn là công xưởng của thế giới? Câu trả lời là Có, nhưng là một phiên bản rất khác. Đó không còn là hình ảnh hàng triệu công nhân trong những khu ký túc xá chật chội, mà đã ‘tiến hoá’ trở thành các công xưởng của thuật toán, robot và những ngành công nghiệp tương lai.

Thế giới có lẽ không còn phụ thuộc vào Trung Quốc ở những món đồ gia dụng rẻ tiền, nhưng sự phụ thuộc vào trình độ kỹ thuật và linh kiện của họ thì vẫn hiện hữu, thậm chí là sâu sắc hơn. Đối với các quốc gia đang  phát triển như Việt Nam, đây vừa là cơ hội vàng để tiếp nhận làn sóng dịch chuyển, vừa là lời cảnh báo về một cuộc đua mà ở đó, “giá rẻ” chỉ là tấm vé vào cửa, còn trí tuệ và công nghệ mới là chìa khóa để trụ lại trên sân chơi toàn cầu.